Herhangi bir makâmın icrâ edilmesi konusunda, bilinmesi ve özümsenmesi gereken en önemli konu; “çeşni”dir. Makâm kavramı, bir veya birden fazla çeşninin bir araya getirilmesi ile müteşekkildir.

Rast makâmında da durum bu şekildedir. Rast makamı üç farklı perde üzerindeki, dört ayrı çeşninin belirli bir seyir yapısı kullanımı ile icrâ edilir. Bu çeşniler, pestten tize doğru;

1- Yegâh perdesinde, Rast çeşnisi:

2- Rast perdesinde, Rast çeşnisi:

3- Nevâ perdesinde, Rast çeşnisi:

4- Nevâ perdesinde, Bûselik çeşnisi:

Bu dört çeşniden ilk üçü Rast çeşnisi iken, dördüncüsü Bûselik çeşnisidir. Bu durumda Rast makâmı; dört parça fakat iki makâmsal karakterden müteşekkildir.

Rast makâmında bir seyir icrâ edileceğinde, bahsi geçen çeşniler, belirli bir seyir karakteri ile bazı kriterler kullanılarak icrâ edilir. Bir seyir icrâsı yedi adımla izâh edilebilir. Her bir adım atıldığında bekleme yapılarak frekans anlamında yoğuşma gösterilen yerlere “nefes” diyecek olursak, yedi nefeste Rast makâmında bir seyir icrâsı şu şekilde yapılır;

1- Rast çıkıcı bir seyir karakterine sahip olduğu için, seyre karar perdesi (Rast perdesi) ve civarından seyre başlanır. Genelde bu ilk kısımda Rast (karar) ve Nevâ (güçlü) perdeleri arasındaki Rast çeşnisi ile seyir gösterilir. İlk nefes Rast perdesinde Rast çeşnisiyle alınır.

2- Rast perdesindeki Rast çeşnisi ile Nevâ perdesindeki Rast çeşnileri birlikte kullanılarak, Nevâ (güçlü) perdesinde ikinci nefes Rast çeşnisiyle alınır.

3- Klasik Rast anlayışı ve seyir karakterinin gereği olarak, Gerdaniye (tiz karar) perdesinde ve fazla ısrar göstermeden üçüncü nefes alınır.

4- Türk mûsikîsinin belirgin bir yapısal özelliği olan, iniş cazibesi ile pestleşme temayülü gösteren Nevâ perdesindeki Rast çeşnisi, Eviç perdesinin Acem perdesine dönüştürülmesi ile pestleştirilir. Bu durumda; Nevâ perdesinde bir Bûselik çeşnisi (inici veya Acem’li Rast dizisi) meydana gelir. Nevâ perdesinde Bûselik çeşnisiyle , dördüncü nefes alınır.

5- Her makâma yakışan ve yüzyıllar içerisinde adet halini alan, başka çeşnilere yapılan küçük geçkilere “asma karar” denir. Rast makâmında da, makâma revnâk katan birkaç asma karar yapılabilir ki bunlar; Dügâh perdesinde; Uşşak çeşnili, Segâh perdesinde; Segâh çeşnili, Çargâh perdesinde; Çargâh ve Nikriz çeşnili, Nevâ perdesinde; Bûselik ve Hicaz çeşnili asma kararlardır. İcrâcı inisiyatifinde yapılan her asma karardan sonra makâmın ana çeşnilerine tekrar dönülmeli, Rast veya Nevâ perdeleri gibi duraklama yerlerinde olan perdelere yoğuşma yapılarak, beşinci nefes alınmalıdır.

6- Çıkıcı seyir karakterine sahip olan Rast makâmı, karar perdesi civarında daha fazla seyir gösterdiği için bu bölgede, (dizinin pest tarafından) Yegâh perdesinde, Rast çeşnisiyle genişler. Genişleme seyri yapılır ve Rast perdesinde altıncı nefes alınır.

7- Artık makâmın bütün karakteristik yapısını yansıtan seyir özellikleri gösterildiğinden, karara gelip seyri bitirmek gereği doğar. Bu son maddede, Rast makâmına ait ve icrâcı inisiyatifinde yapılabilecek bütün gereksinimler yerine getirilir. (Dizide karışık olarak seyir gösterilir) yedenli (Irak perdesi) olarak tam karar edilir.
Bütün bu seyir özelliklerinin dışında icrâ ile ilgili öyle bir husus vardır ki; bütün makâmlarda yapılan her türlü icrâda (taksim yapmak, eser seslendirmek) makâma, hissi, tadı, lezzeti ve rûhu, bu husus verir ki; buna da “tavır” adı verilir. Türk mûsikîsi tavrının öneminin kavranması açısından, bana göre iki tür icrâcı vardır. Birincisi; icrâsından ses çıkan, ikincisi; icrâsından his çıkan. Pek tabi ki, icrâsından his çıkan, ikinci şekli makbûl olanıdır. Türk müziğinde hiç bir perde (frekans) sabit değildir. Makâmın icrâsı esnasında frekanslarda, yüzyılların imbiğinden geçmiş bazı oynamalar yapılır ki; somut olarak devredilemeyen, ustadan çırağa nakledilmesi gereken bir soyut mirastır klasik tavır.

Bu husus, çok daha detaylı ve üzerinde hassasiyetle durulması gereken bir husustur. Bu konuyu da başka bir yazımızda ele alabiliriz.

Solfej ile Rast Gezinti - Jankat Eser

Rast Taksim - Jankat Eser